Het voorjaar brengt naast het ontwaken van de natuur, langere dagen en lammetjes in de wei, ook kleine ongemakken. Er zijn mensen die naadloos overgaan van een snotneus door verkoudheid, naar een snotneus door hooikoorts. Ik heb echter een veel groter probleem. Zonder jas, weet ik niet waar ik mijn telefoon moet laten.

Een telefoon aan een koortje werkt goed voor een vrouw, maar ik heb het geprobeerd en bij mij ziet dat er niet uit. Een tas zou handig zijn omdat ik er dan ook mijn sleutels in kan stoppen, maar mannen dragen rugzakken, of laptop-tassen en dat is een beetje overdreven voor een telefoon. Bovendien wil ik net zo min altijd een tas meedragen.

Ik weet dat de meerderheid van de mensen een grote telefoon wil, maar voor die mensen is er keus genoeg. Er is ook een groep die dat niet wil, en voor hen is er steeds minder. Het is denk ik een cultuur-ding. Toen Japan nog een technologische powerhouse was, was de filosofie kei-haku-tan-sho (licht, dun, kort en klein). Het bracht de mensheid het quartz horloge, de walkman en de mini-disc. In Amerika is alles echter supersized: fastfood, auto’s, mensen. Logisch dat Apple geen iPhone Mini’s meer maakt.

Wat ook meespeelt is dat er steeds betere camera’s, sneller internet en grotere schermen ingebouwd worden. Dat vreet energie en vereist dus een flinke accu. Toch lukte het het kleine Chinese merk Unihertz om een smartphone ter grootte van een creditcard te maken. Maar ook die wordt niet meer gemaakt.

Een vouw-telefoon lost mijn probleem ook niet op want die is in je broekzak vaak twee keer zo dik als een normale telefoon. Bovendien wil ik ook niet altijd rondlopen met een telefoon van dik duizend euro.

Eigenlijk wil ik gewoon terug naar een oude Nokia, maar dan met Whatsapp. Meer heb ik niet nodig. Of ja, ook met de authenticator-app anders kan ik niet werken. En Digi-D. En dan misschien ook navigatie en, als het kan, mijn mail. Meer heb ik niet nodig. Misschien mijn agenda nog, en de ED-app, en mijn podcast app, maar verder niks. Oh ja, Buienalarm en Shazam zijn wel handig, bedenk ik me nu. En ik vergeet helemaal internetbankieren, om te kunnen betalen, anders moet ik ook weer een portemonnee meenemen. Dat dus ook. En natuurlijk de wachtwoord-kluis, maar dat is logisch. Verder niks.

Een kleine telefoon kan ik in mijn broekzak stoppen en vergeten. Een grote telefoon moet ik de hele tijd bij me dragen, dat voelt alsof ik een elektronische enkelband heb en elk moment gebeld kan worden door de reclassering.

Toch worden ze niet gemaakt, omdat ze kennelijk niet worden verkocht. Maar het kan ook andersom zijn, dat zullen we nooit weten. Ik heb er ook haast mee, want als ik ouder word kan ik straks die kleine schermpjes niet meer lezen en dan moet ik alsnog een grotere telefoon. En een leesbril. En waar laat ik die dan?

Deze column verscheen 24 maart in het Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/opinie/kunnen-we-nu-eindelijk-weer-terug-naar-kleine-telefoons~ab819e3c/

Om onafhankelijk van Amerika te worden heerst het sentiment dat Europa een eigen cloud, een eigen Teams en een eigen AI moet optuigen. Een nobel streven, maar onze politici zijn beter in reguleren, dan stimuleren. Dankzij hen klikt de hele EU al veertien jaar op cookiemeldingen. Hebben ze enig idee van de enorme omvang van die klus? We komen makkelijker van ons stikstofprobleem af, dan van onze digitale afhankelijkheid.

Als het om het even is, koop je beter een Europees product, maar dat is het niet echt hè? In Duitsland proberen ze het keer op keer. Al in 2003 probeerde München software van Microsoft te vervangen door opensource-alternatieven. Tientallen miljoenen euro’s en veertien jaar later, gooiden ze de handdoek in de ring. Inmiddels lopen er weer nieuwe projecten, maar ja, nu gaat het niet alleen meer om het printen van een brief.

Om ‘digitaal soeverein’ te worden moet je ook een alternatief hebben voor de iPhone, Android, de Google-zoekmachine, de Amazon-cloud en AI-diensten zoals ChatGPT. Die alternatieven zijn er, soms, maar dan heb je nog te maken met het zakelijke equivalent van wat techneuten de ‘wife acceptance factor’ noemen: tenzij je het verplicht stelt – zoals in China – willen bedrijven er niet aan.

Ik heb eindeloos geprobeerd uit te leggen dat iets weliswaar een tikje anders is, maar wel beter werkt. De conclusie is steevast: als het niet is wat ze gewend zijn, zet het dan maar terug. Probeer iemand maar eens te laten overstappen van Apple naar Samsung, of van WhatsApp naar Signal. Onmogelijk. Laat staan dat ze terug willen naar een soort door Europese subsidie herrezen Nokia.

Je kunt je dus afvragen of we niet te hard van stapel lopen. Natuurlijk zie ik wat Trump doet. Ja, ik ken het verhaal van Karim Khan, de hoofdaanklager van het Strafhof, wiens Microsoft-account op bevel van Trump werd geblokkeerd, maar ook zijn bankrekening in het Verenigd Koninkrijk werd bevroren. Dus zelfs een Europees bedrijf kan door Amerika tot zoiets gedwongen worden. En we weten dat bevriende landen elkaar allemaal bespioneren, en dat wanneer je echt ruzie met Trump hebt, je ook het nucleair aangedreven vliegdekschip USS Abraham Lincoln op bezoek kunt krijgen. Zoals Iran.

Toch zullen we wel moeten. Zelfs als Trump zich er niet mee bemoeit, is het wachten tot Big Tech zich verslikt in de eigen hoogmoed. We moeten Amerikanen bewonderen om hun tomeloze ambitie, maar het kan niet goed aflopen als drie IT-bedrijven samen tienduizend miljard euro waard zijn.

Gelukkig heb ik ook een oplossing. Het is simpel. Europa moet met Big Tech hetzelfde doen als Amerika deed met het Chinese TikTok. Eis dat ze hun Europese tak verkopen aan een Europees consortium. Ze mogen best meedelen in de winst, maar er mag niet langer vanuit Amerika aan Europese touwtjes getrokken worden. Vorige maand werd de verkoop van TikTok onder de regering Trump succesvol afgerond, exact om die reden. Tijd dus voor een nieuwe cookiewet: ‘Een cookie van eigen deeg’.

Deze column verscheen 22 februari in het Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/opinie/van-amerikaanse-tech-af-tijd-voor-een-cookie-van-eigen-deeg~a4958e53/

Ik begreep nooit waarom scholen zo’n voorstanders waren van laptops en telefoons. Zelfs op een open dag werd ik bij ontvangst als eerste gevraagd of ik hun app al geïnstalleerd had. „Nee, kan het echt niet zonder?”

Onze kinderen hebben geen moeite met apps, ze hebben moeite met de wijzers van de klok. Al die laptops, dacht ik, dat wordt toch één grote ellende van lege accu’s, beroerde WiFi en pubers die geslachtsdelen googlen. Maar het was een list, begrijp ik nu.

Scholen zeggen kinderen betere digitale vaardigheden te willen leren. Ik zie inderdaad veel ouderen wiens enige digitale vaardigheid bestaat uit het werken met Excel. Actielijsten, offertes, tekeningen: alles wordt met lijntjes en kleurtjes getekend in Excel. Dat schiet niet op en dat is een probleem.

Volgens Peter Wennink’s rapport over onze toekomstige welvaart, leven we namelijk boven onze stand. Als we dit luxe leventje willen volhouden, moeten we óf harder werken, óf sneller innoveren. Ik snap het wel. Sinds vorig jaar laat AFAS werknemers op vrijdagen betaald thuisblijven. Mijn opticien is zaterdags gesloten omdat klanten op dagen komen die we vroeger ‘werkdagen’ noemden.

Het probleem zit niet alleen bij ouderen. Studenten lijken tijdens hun bachelor, master, minor en major vooral te leren niet productief te zijn. Ze moeten eerst maanden nadenken over de scope, de deliverables en de onderzoeksmethoden. De resterende tijd drinken ze thee en laten ChatGPT rapporten schrijven. Communicatie is onmogelijk omdat ze hun mail niet lezen, hun telefoon altijd op ‘stil’ hebben staan en wat je zegt wordt weggefilterd door de noise cancelling van hun Airpods.

Van de andere kant…. het moet voor Generatie Z ook een verschrikking zijn om met boomers te werken, die traag met twee vingers typen en onder hun email hebben staan dat je aan het milieu moet denken voordat je print. Of, voor een baas die je niet vertrouwt als hij je niet ziet. Die wanneer je vijf minuten te laat bent, hardop gaat uitrekenen hoeveel dat wel niet kost. Op jaarbasis. Als iedereen dat zou doen.

Zelf ben ik overigens, als 51-jarige, het minst productief. Op mijn leeftijd is werk iets dat amper ingepast kan worden tussen alle gezinsverplichtingen: surprises op school, kerstdiner, dansen, voetbal, turnen, toetsweken, ouderavonden, informatieavonden, logés, tandarts, APK, lenscontrole, mantelzorg. Ik heb eigenlijk geen tijd om te werken. Overwerken is ook geen optie, want als ik ‘s avonds op de bank voor de tv plof, val ik direct in slaap.

Wil ons land niet afglijden naar Zuid-Europese begrotingen, dan is innovatie onze enige uitweg. De nieuwe Sam Altman of Geoffrey Hinton moet uit Nederland komen. Juist daarom begrijp ik nu dat het plan van de scholen zo briljant is. Ze hebben op school eerst telefoons en laptops gepromoot en dat flink uit de hand laten lopen.

Kinderen zitten massaal te Snapchatten, Whatsappen en Youtuben tijdens de les. Het geniale van hun plan is dat ze dat nu weer proberen terug te draaien. Dat gaat niet lukken natuurlijk, maar daar gaat het niet om. Het zal de kinderen uitdagen de beveiliging te omzeilen. In elke klas staat dan wel een volgende Pim de Witte op, die slimmer is dan de school. En die moeten we hebben. Die gaat ons redden. Briljant bedacht.

Deze column verscheen op 15-1-2026 in het Eindhovens Dagblad.

De afgelopen weken zijn prijzen voor geheugenchips geëxplodeerd. In de prijsvergelijker van Tweakers (zie hieronder) is dit duidelijk te zien. Oorzaak van het probleem is een tekort aan memory-modules, wat onder andere veroorzaakt wordt doordat OpenAI, naar het schijnt, via een geheime agressieve deal 40% van de totale wereldmarkt in één keer heeft opgekocht. Maar geheugenprijzen zijn nooit stabiel.

Vrouwen met fijne motoriek

Als sinds Intel in 1970 de eerste commercieel succesvolle geheugenchip op de mark bracht (de Intel 1103), bleek de productie extreem duur. De microscopisch kleine draadjes moesten handmatig door vrouwen met fijne motoriek gesoldeerd worden en er mislukte veel. Om kosten te drukken was Intel twee jaar later al genoodzaakt de arbeid te verplaatsen naar plekken met lage lonen, zoals Maleisië en later naar de Filipijnen en China. Desondanks had het grote moeite om eind jaren 70 opkomende concurrentie vanuit Japan (notabene na de oorlog gesteund door Amerika) het hoofd te bieden. Fabrikanten zoals NEC, Hitachi en Toshiba waren extreem efficiënt en in 1985 gooide Intel de handdoek in de ring. Na vijftien jaar felle concurrentie verloren ze de markt die ze zelf gecreëerd hadden.

Kapitaal intensief

Het bouwen van een chipfabriek is één van de meest kapitaal intensieve projecten ter wereld. Een moderne fabriek kost wel 20 miljard dollar en vereist elke 5 tot 7 jaar een serieuze bestelling uit de catalogus van ASML. Zonder staatssteun hoef je er eigenlijk niet aan te beginnen. In de jaren ‘80 zagen landen zoals Zuid-Korea, waar de ossenwagen nog gebruikt werd, hoe Japan zich razendsnel ontwikkelde en besloten nóg goedkopere geheugenchips te gaan maken. Met enorme subsidies werden bedrijven als Samsung aangemoedigd over te stappen van de handel in verse groenten en vis, naar de productie van elektronica.

De Texaan

Ondertussen was Amerika veel te duur voor de productie van geheugenchips, maar daar zou verandering in komen door bemoeienis van J. R. Simplot, een Texaan die zo uit de serie Dallas had kunnen komen en een fortuin verdiende door varkens goedkoop wild paardenvlees en aardappelen te voeren. Hij verkocht zijn varkens met winst en leverde met zijn aardappelen uiteindelijk de helft van alle friet van McDonalds. Je zou denken dat het feit dat het woord ‘chips’ ook ‘aardappel’ betekent hem nog niet geschikt maakt om memory modules te gaan maken, maar er was nog een reden.

Hij begreep een markt met lage marges en hij begreep de ‘varkenscyclus’: een verschijnsel in de economie waarin overschotten en tekorten elkaar afwisselen. Hij kocht 40% van het Amerikaans Micro Technology met de woorden: “Boys, it’s a gamble, and we’re going to take it.”. De fabriek stond niet in Silicon Valley, maar in het goedkope Ohio, met lage lonen en goedkope energie. Het verhaal gaat dat werknemers de hele tijd achter zich het licht moesten uitschakelen om kosten te drukken.

Varkenscyclus

De varkenscyclus verklaart hoe overschotten en tekorten leiden tot grote prijsschommelingen. In goede jaren wordt te veel gefabriceerd, wat leidt tot overschot, waarna prijzen zakken en men de productie terugschroeft. Tot het punt dat er weertekorten ontstaan, de prijzen stijgen en productie weer interessant en opgestart wordt.

Tel daarbij op de explosieve vraag vanuit nieuwe AI-datacenters, de timing waarbij geheugenfabrikanten stoppen met het maken van het huidige type geheugen en fabrieken ombouwen naar het nieuwe type en geopolitieke spanningen. Het levert een prijsexplosie op die wij niet zagen aankomen. Maar ja, wij hebben dan ook geen achtergrond in varkens.

Van alle persoonlijkheden uit het enneagram, ben je als perfectionist het minst bevoorrecht, want wat je ook doet en wat je ook hebt, er is altijd een stemmetje dat knaagt dat het beter kon. Ik kijk wel eens jaloers naar hun gepoetste velgen en smetteloze schoenen, maar toon mij een perfectionist en ik toon jou iemand die nooit helemaal tevreden is.

Speciaal voor de perfectionisten onder ons voegde Spotify afgelopen maand een lossless audiokwaliteit toe. Dat betekent dat er tijdens de compressie van de data helemaal niets verloren gaat. Voor de meeste luisteraars maakt het weinig uit want ze luisteren naar podcasts, of Baila de Gasolina op een grote bluetoothspeaker en dan hoor je het verschil niet. Maar veertig jaar nadat Philips met de Compact Disc dat ook al kon - kunnen mensen met gouden plugjes aan hun hoofdtelefoon nu ook op Spotify muziek beluisteren zonder gezichtsverlies. Ik bedoel kwaliteitsverlies.

Ik had persoonlijk echter liever gehad dat er eindelijk wat vooruitgang werd geboekt bij radio. Als je geluidskwaliteit zou zien als intelligentie zit de CD op het niveau van Stephen Hawking, streamen op Maarten van Rossem en radio net onder dat van Sterretje uit Oh Oh Cherso. Dat hoor je, ook bij ‘kroketa, berosklauwos en frikandello’.

Zonde, want ik hou van radio. Ik niet alleen; vorig jaar luisterden bijvoorbeeld 6,9 miljoen mensen naar de Top 2000. Dj’s als Jeroen van Inkel, Edwin Evers, Gerard Ekdom of Rob Stenders voegen reuring en sfeer toe aan wat anders alleen maar een droge playlist is. De muziekkeuze is diverser en beter want Spotify schotelt mij in de zomer zonder schaamte Do They Know It’s Christmas van Band Aid voor omdat ik het in december ooit geliked heb.

Het nadeel is helaas dat de geluidskwaliteit van radio laag wordt gehouden omdat het anders gaat storen op plekken met slecht ontvangst of traag internet. Maar er is meer aan de hand. Radio staat vaak zachtjes aan op de achtergrond en het geluid wordt daarom enorm opgepompt om toch nog vol te klinken.

In de podcast Keihard de Beste laten ze je horen hoe Queen’s Bohemian Rhapsody bedoeld is, en hoe beroerd het uitgezonden werd in de Top 2000 op NPO Radio 2. Het schijnt dat Freddie Mercury zich die avond heeft omgedraaid in zijn graf. Het is erger bewerkt dan aardappelen in een zak chips.

En dan is er nog de terreur van reclame. Het begint al met je radio zelf die wanneer je hem aanzet eerst een reclame afspeelt. Daarna heb je de uitzending zelf waarvan het

commissariaat van de media heeft besloten dat 20% mag bestaan uit reclame. Het is vreemd, ik zou er best een paar euro per maand voor over hebben, maar ik kan bijna overal kiezen tussen reclame of betalen, behalve bij radio.

Dit is dus het probleem. Radio is gemaakt voor de slechtste ontvanger met de zwakste ontvangst en minst geïnteresseerde luisteraar en is vol gepropt met reclame en een soort audio-zout om het op te peppen. Dat vraagt om een oplossing. Daarom wil ik hier, als ‘Eindhovens Dagblad Meedenker’ de perfectionisten onder de lezers oproepen: treed in de voetsporen van jullie illustere voorgangers bij Philips en vind een betere radio uit. Eentje waar reclame een keuze is en muziek klinkt zoals het bedoeld is. Want ik geef jullie deze keer groot gelijk: dit kan beter.

Democratie is een moeizaam proces. Om de paar jaar gaan we naar de stembus, waarna blijkt dat we allemaal wat anders willen. Zou het niet handiger zijn, denk ik soms, als we de wereld indelen in linkse en rechtse landen en dat we dan gewoon gaan wonen waar onze politieke voorkeur naar uitgaat? Dan doet ieder zijn ding en zien we wel wat het beste werkt.

Natuurlijk weet ik wel dat dit een illusie is, want het is al eens geprobeerd. Wie het leuk vindt, kan herinneringen aan het experiment ophalen bij Checkpoint Charlie. We zullen het toch echt samen eens moeten worden, ook bij lastige dilemma’s.

Vind jij, bijvoorbeeld, dat de overheid mee mag lezen in je Whatsapp-berichtjes om te controleren of je kinderporno op je telefoon hebt? De Europese Commissie wil al sinds 2022 de bevoegdheid om alle berichten door kunstmatige intelligentie, en bij twijfel door ambtenaren, te controleren. ‘Het doel heiligt de middelen!’, roepen twaalf landen, waaronder Denemarken, Frankrijk en Spanje. ‘Massa-surveillance!’, roepen negen anderen, waaronder Duitsland, Polen en Nederland.

Feit is dat er veel seksueel misbruik van kinderen rond gaat via Whatsapp, Signal en andere berichten-apps. Hoe sporen we daders dan op?

Een ander heet hangijzer is leeftijdsverificatie. Verschillende landen riepen dit jaar de Europese Commissie ook op om een minimumleeftijd in te stellen voor sociale media, games en pornosites. Engeland en Australië gingen ons al voor. Op zich een nobele manier om kinderen te beschermen, maar hoe stel je iemand zijn leeftijd online vast? Door je identiteitsbewijs te uploaden naar het Chinese TikTok? Of via de webcam je rimpels en grijze haren te laten analyseren door Pornhub? Het zijn ook maar kleine stapjes van het bewijzen dat je meerderjarig bent, naar hoe oud je precies bent, naar vastleggen wie je precies bent.

In Europa wordt al gewerkt aan een leeftijdsverificatie-app die volgend jaar uitgroeit tot een volledige ‘identiteitswallet’, waarin ook je rijbewijs en schooldiploma’s worden bewaard. De privacy wordt gewaarborgd middels complexe algoritmen die je alleen kunt begrijpen met een universitaire master in wiskunde. Anders moet je er maar op vertrouwen.

Ondertussen werkt de Europese Centrale Bank ook nog aan de minstens zo omstreden digitale euro die het contante geld moet gaan vervangen. Alle betalingen kunnen daarmee tot de laatste cent geregistreerd worden en hoewel de overheid belooft het niet te doen, kan geld zo geprogrammeerd worden dat de kinderbijslag niet meer kan worden opgerookt, opgedronken of vergokt. Wie, behalve de Tokkies, kunnen daar nou tegen zijn?

Je kunt je afvragen of deze oplossingen de problemen wel gaan oplossen (ik denk het niet). Je kunt je ook afvragen of het allemaal niet veel te duur wordt (ik denk het wel). Maar het komt uiteindelijk neer op een simpele keuze: wil je individuele vrijheid en privacy inleveren in het belang van de collectieve gemeenschap? Dat komt neer op de vraag: vertrouw jij de overheid? Ook met deze techniek?

Lastige vraag. Ik zeg niets. Laten we er democratisch over stemmen. Bedenk daarbij wel, dat als je dat dan betrouwbaar en met privacy wilt doen, het volgens diezelfde overheid alleen maar met een potlood kan.

Dit artikel verscheen 10 November in het Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/opinie/daders-opsporen-via-whatsapp-vertrouw-jij-een-online-meekijkende-overheid~a52aae82/

De marktwerking lijkt stuk. Nadat de 18e eeuwse filosoof Adam Smith de principes ervan bedacht, zorgde de vrije markt ervoor dat Sovjet-Lada’s werden vervangen door Japanse Toyota’s en Canadese Blackberry’s door Amerikaanse iPhones, maar nu komt alles hoe dan ook uit China. Bovendien is er ook iets vreemds aan de hand met de streamingdiensten.

Als een vrije markt tot betere producten leidt, hoe kan het dan dat de steeds fellere strijd tussen streamingdiensten niet méér maar minder kwaliteit oplevert? Het is inmiddels zo ver dat over de beginjaren van Netflix, met House of Cards en Breaking Bad, wordt gesproken als de gloriedagen van ‘Peak TV’. Daarna ging het bergafwaarts.

Helemaal zeker weet ik dat echter niet, want telkens als ik Netflix open moet ik eerst door een hele reeks films en series die ik óf al gezien heb óf niet van plan ben te kijken. Zelfs als ik ze waardeer met een duimpje naar beneden (‘niets voor mij’), blijven ze voorgeschoteld worden. Wat is hier het idee achter en ik zal toch niet de enige klagende zijn van de 300 miljoen gebruikers?

Het probleem is natuurlijk dat de koek tegenwoordig versnipperd wordt over veel te veel streamingsdiensten. Meestal scroll ik door tot ik rond ben geweest. Naast Netflix is er Videoland, Viaplay, Amazon Prime, Disney+, HBO Max, AppleTV, YouTube en ga zo maar door. Elke dienst met eigen exclusieve content. En abonnement. Dat maakt het voor hen lastig om de geschatte 30 miljoen dollar per episode van Stranger Things of de 130 miljoen dollar per seizoen van The Crown terug te verdienen. En voor jou om iets goeds te vinden.

Dus wat nu? Als Eindhovens Dagblad Meedenker zou ik je een abonnement op elke streamingsdienst kunnen adviseren, maar dat wordt een beetje te gek. Er zijn ook, op het eerste gezicht, aantrekkelijke illegale alternatieven maar die raad ik af. Het is immers niet dat je John Wick 4 nodig hebt om te overleven. Je draagt ermee uit pinnig te zijn en over weinig ruggengraat te beschikken: als je streamen te duur vindt, doe het dan zonder. Bovendien verpest niets een romantische avond meer dan het moment dat iemand in beeld voor de camera doorloopt of Bridget Jones wordt nagesynchroniseerd in het Koreaans.

Daarom heb ik een betere tip. Zeg alles op en neem een bibliotheekabonnement. Niet om een boek te lezen maar om een DVD te lenen. Dat kan nog steeds. Misschien ben je al lang niet meer in een bibliotheek geweest, maar ik kwam laatst in die van Helmond en was aangenaam verrast door rek na rek met populaire en meer exotische series en films. Chernobyl, Game of Thrones, The Office, het aanbod is kleiner dan online (en minder actueel) maar het is zeker de goedkoopste manier om wat van alle streamingsdiensten te kijken. Je vindt er nog klassiekers zoals Van Kooten en de Bie, Jiskefet of The Godfather en je mag, zonder algoritme, ouderwets zelf kiezen.

Wacht echter niet te lang, want helaas bouwen de bibliotheken het aanbod af. Juist door al die online-diensten worden er steeds minder DVD’s geleend en nu sluiten vraag en aanbod niet goed meer op elkaar aan. Dat hoort wel zo volgens de wetten van Adam Smith. Zelfs voor een bibliotheek. Verdomde marktwerking.

Dit artikel verscheen 18 Oktober in het Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/opinie/liggen-de-gloriedagen-van-netflix-achter-ons~ac0b1ced1/

Zestig meter onder de grond, in het duister van de steenkoolmijn in Blegny (België), kun je nog altijd zien hoe hard het leven ooit was. De werkomstandigheden waren meedogenloos. Wie niet verdronk, verstikte, geplet werd of omkwam bij een explosie, stierf vaak rond zijn veertigste aan stoflongen, sidderogen of parasitaire infecties. Als mensen toen wat comfortabeler hadden kunnen leven, bijvoorbeeld als influencer, YouTuber of IT-er, was dat bijzonder goed voor ze geweest. Nu niet meer.

Vrijwel alles dat het leven nu nog makkelijker maakt, maakt het ook korter: robotmaaiers, automatische stofzuigers, online shoppen, series bingewatchen — dat gemak heeft een keerzijde: we doen te weinig. Wie langdurig zit, heeft tot 27% meer kans om vroegtijdig te overlijden. En comfort maakt ons leven niet alleen korter, maar ook gevaarlijker.

Cybercriminelen profiteren volop van ons digitale gemak. Whatsapp-fraude, Marktplaats-oplichting, Tikkie-trucs en valse QR-codes treffen jaarlijks 2,4 miljoen Nederlanders. Bovendien is overlap prima mogelijk: dagen doorbrengen op Marktplaats, daardoor opgelicht worden door een Nigeriaan en dan sterven aan een hartinfarct door het vele zitten.

We maken het er ook wel een beetje zelf naar. Neem contactloos betalen: een ober op een terras voert een bedrag in op een kastje, jij houdt je telefoon erbij—PING!—betaald. Heb je het bedrag gezien? Of al die oplichters waardoor mensen met één klik geld overmaken naar een valse rekening. Als we nog handmatig naam en rekeningnummer moesten invoeren, zou het niet mogelijk zijn.

De oplossing? Een beetje ongemak terugbrengen in ons leven. Multi Factor Authenticatie (MFA) is daar een goed voorbeeld van. Het is omslachtig, maar voorkomt 99% van de hacks. Een banklimiet met extra wachttijd geeft je de kans om te beseffen dat je wordt opgelicht. Beveiliging is per definitie ongemakkelijk: een gordel, een slot, een condoom. Wie ongemak weghaalt, betaalt een prijs in de vorm van veiligheid, privacy of gezondheid. Toch schuift de industrie de verantwoordelijkheid vaak af op de gebruiker. “Laat je niet interneppen”, “Scan een QR-code gerust, controleer de link bewust”, “Think before you Click”, “Door AI gegenereerde inhoud is mogelijk onjuist”, “Check waar het bericht vandaan komt”, “Blijf opletten in een zelfrijdende auto”—alsof het jouw schuld is als je slachtoffer wordt. Net zoals frisdrankfabrikanten niet zeggen dat hun product ongezond is maar “past in een gezond dieet met voldoende beweging”. Je moet er gewoon goed bij opletten.

En dan is er nog het de-skilling effect. Hoe meer technologie ons werk overneemt, hoe minder we zelf kunnen. Artsen die op AI vertrouwen, herkennen ziektes slechter. Kinderen snappen geen analoge klok meer. Vakantiegangers weten niet waar ze zijn. Zijn er nog mensen die netjes kunnen schrijven? Een flink stuk kunnen fietsen zonder hulpmotortje? Zich lang genoeg kunnen concentreren om Zomergasten uit te kijken of zelfs een Formule 1 race?

Comfort was ooit een zegen. Nu hebben we er soms net iets te veel van.

Dit artikel verscheen 11 september 2025 in het Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/opinie/de-prijs-van-gemak-waarom-comfort-ons-kwetsbaar-maakt~a597cc44/

Als 16-jarige scholier heb ik eens, uit nieuwsgierigheid, een fles Punica een schooljaar lang in mijn kluisje geplaatst. Eenmaal voorbij de uiterste houdbaarheidsdatum veranderde het fruitdrankje langzaam in een soort aquarium, met eigen flora en fauna.

Als ik er toen mee terug was gaan naar de Torro, waar ik het gekocht had, zouden ze me niet serieus nemen, en dat zou ik ook niet verwachten. Zo normaal is dit echter niet in IT. Onlangs maakte Zyxel bekend dat er kwetsbaarheden aangetroffen zijn in enkele van hun routers. En dat het geen plannen had om die te dichten, want ‘end-of-life’, ofwel: voorbij de uiterste houdbaarheidsdatum. Het leven van elk IT-product gaat zo snel dat je het beter kunt tellen in hondenjaren.

De EU werkt aan een verordening die fabrikanten straks verplicht om tech-producten minimaal 5 jaar te voorzien van updates. Mooi. Toch heb ik namens alle gebruikers nog wel een paar vragen.

De eerste is: ‘Hoe moet een gemiddelde gebruiker weten dat hij een kwetsbare router heeft?’ We horen op het NOS Journaal dat Coca Cola 4 miljoen blikjes terugroept, omdat er teveel chloraat in zit, maar ik hoor Rob Trip nooit over een Cisco met een te hoog gehalte aan Buffer Overflow Vulnerability.

De overheid zegt nu: “Zoek online of er veiligheidsrisico’s over jouw apparaat bekend zijn. Blijkt jouw apparaat echt té onveilig, stel jezelf dan de vraag of je dit apparaat wel moet gebruiken”. Maar dat gaat niet werken. We hoeven ook niet zelf op te zoeken hoeveel chloraat onze cola té onveilig maakt om op te drinken.

Mijn tweede vraag zou zijn: ‘Wat kan iemand nu nog met deze router, behalve hem inleveren bij de milieustraat?’

Gelukkig heb ik over de situatie nagedacht en heb ik een voorstel: de laatste update die elke fabrikant uitbrengt zal voortaan een self-destruct moeten zijn. Net als een kipfilet, moet elk apparaat een sticker met uiterste houdbaarheidsdatum krijgen, en als het zo ver is.... BOOM! De splinters graag inleveren voor recycling.

Knipperend EoL-lampje

In een verbeterde versie van mijn plan vervangen we de ontploffing door een knipperend “EoL”-lampje. En dan zou je eventueel, voor mensen die ook gerust met een Rolex door de achterbuurten van Mexico wandelen, een “I’m Feeling Lucky” -knopje kunnen aanbrengen, waarmee je de end-of-life datum kunt overrulen.

Nu kun je hier tegenin brengen dat het tot chaos zou leiden, maar wat is het alternatief? Gewoon door laten draaien tot het stuk gaat? Dan is het allang gehackt. Zelfs als tiener begreep ik dat het beter was de Punica niet langer te gebruiken, nadat er spontaan leven in was ontstaan, maar geen gemiddelde gebruiker kan zelf beoordelen of het tijd wordt om zijn router weg te gooien.

Dit artikel verscheen 11 februari 2025 op AG Connect: https://www.agconnect.nl/tech-en-toekomst/security/uiterste-houdbaarheidsdatum

Dankzij vijfentwintig jaar problemen oplossen, heb ik een redelijk doorzettingsvermogen gekweekt. Ik zal bijvoorbeeld niet snel geneigd zijn mijn computer uit het raam te gooien; zoals een vroegere klant eens voorstelde. Dat wil niet zeggen dat ik geduldig ben, het is meer een soort mentale pijngrens die hoger is gaan liggen. Net als bij Rico Verhoeven.

Dat maakt het des te onwaarschijnlijker dat ik bijna mentaal knock-out ben geslagen door Facebook, toen ik simpelweg een account wilde aanmaken. Of ‘moest aanmaken’, want ik wilde eigenlijk alleen maar ons zakelijk Whatsapp telefoonnummer koppelen aan ons helpdesksysteem Freshdesk. Op die manier komen appjes op onze helpdesk binnen, in plaats van op mijn telefoon.

Echter, om Whatsapp te kunnen koppelen aan Freshdesk, heb je een bedrijfsaccount van Whatsapp’s moederbedrijf Meta nodig, en dat gaat via die andere Meta-dochter: Facebook. Voordat je bij Facebook een bedrijfsaccount kunt aanmaken, moet je eerst een persoonlijk account aanmaken. Omslachtig. Maar soit.

Dacht ik, want na het aanmaken van een account werd het direct geschorst wegens ongebruikelijke activiteit. Gelukkig kon ik de blokkade opheffen door mezelf te verifiëren met een mobiel telefoonnummer. Slechts 10 minuten later was het wéér raak. Ik was net onze openingstijden aan het invullen, toen ik de melding kreeg dat het account weer geschorst was. Weer moest ik bezwaar maken.

Op dit moment zou mijn vroegere klant zeker zijn raam hebben geopend, maar ik vroeg me geduldig af of de ‘ongebruikelijke activiteit’ misschien te maken had met het feit dat mijn nieuwe account nog geen vrienden had. Het hielp mogelijk ook niet dat ik alle privacy-instellingen op maximaal had gezet. Het lag er voor de algoritmes van Facebook waarschijnlijk dik bovenop dat ik niet de intentie had om het te gaan gebruiken voor het delen van vakantiefoto’s, of gluren naar oude vriendinnetjes.

Dus nadat ik nóg een keer een herstel had aangevraagd, probeerde ik het algoritme te vriend te houden door ‘gebruikelijke activiteit’ te vertonen, zoals het posten van foto’s. Helaas was dat kennelijk ook ongebruikelijk, want wederom werd mijn account geblokkeerd. En dit keer definitief. Geen mogelijkheden meer om bezwaar te maken.

Met mijn uitmuntende mentale weerbaarheid probeerde ik het allemaal opnieuw, met een ander email-adres. En daarna nog eens, tot uiteindelijk twee persoonlijke accounts volledig geblokkeerd waren. En een derde ‘beperkt’ was. Waar op de site van Facebook ik ook probeerde mijn probleem te melden, ik werd telkens herkend en erop gewezen dat mijn zaak al bekeken, en afgewezen was. Ik had er nu al heel wat uurtjes en chagrijn in zitten en vroeg me hardop op kantoor af waarom we ook alweer Whatsapp moesten hebben. Waarop iemand (met lef dat moet je hem nageven) suggereerde het weer gewoon op mijn telefoon te zetten.

Je zou denken dat je, als klant, op één of andere manier in contact kunt komen met Facebook, of moederbedrijf Meta, maar je moet je wel realiseren dat ze 3,59 miljard gebruikers hebben. Dat is 80% van de mensen met een internetverbinding. Ik was verworden tot wat voormalig Grieks minister van Financiën Yanis Varoufakis, in zijn boek ‘technofeodalisme’, een cloudhorige noemt. De horigen, dat waren in de middeleeuwen de armste mensen, de laagste stand in de maatschappij. Ze huurden een klein stukje land van een rijke adellijke kasteelheer. Het waren feitelijk slaven. En net als zij, had ook ik geen rechten.

Gelukkig ken ik wel iemand die gespecialiseerd is in Facebook: Anita Buenen (www.anitabuenen.nl) en ik vroeg haar hulp (p.s. doe dat ook als je bijvoorbeeld een Facebook training wilt volgen). Zij kwam in contact met iemand die zei niets voor mij te kunnen betekenen, maar het wel ‘even intern zou sturen’.

Halleluja! Uiteindelijk werd ik als horige gehoord, besloot iemand dat ik bij nader inzien toch geen Russische trol was, en werden de beperkingen op ons bedrijfsaccount opgeheven. Op één ding na.

Een melding wees me erop dat ik multi-factor authenticatie moest verplichten voor alle bedrijfsaccount-beheerders, wat ik - bang om weer geschorst te worden - direct deed. Daarmee werd ik zelf natuurlijk ook verplicht MFA in te stellen. Geen probleem, zou je denken. Ware het niet dat Facebook mij een MFA-code stuurde via Whatsapp, op mijn mobielnummer, waar ik geen Whatsapp op heb. Dus kon ik MFA niet instellen en ook niet meer uitzetten. Ik bespaar je de rest. Na veel bloed, zweet en tranen krijgen we Whatsapp berichtjes nu binnen als melding op onze helpdesk. Joepie!

Maar toch is het natuurlijk een probleem. Meta met 3,59 miljard gebruikers. Google’s Android met 3 miljard gebruikers en Microsoft’s Office365 dat door 60% van alle bedrijven in de wereld gebruikt wordt. Als daar iets mis gaat en niemand wil naar je luisteren heb je een probleem. De EU probeert er wat aan te doen, maar wat tot die tijd? Let wel: het heeft geen zin om mij te bellen. Je enige hoop? Stuur Rico.

Dit artikel verscheen 23 mei 2024 op AG Connect: https://www.agconnect.nl/business/cloud/hoe-ik-een-cloudhorige-werd

Disclaimers zijn vooral om schadevergoedingen te voorkomen. Op een zwemvest staat dat het niet zal beschermen tegen verdrinken en ik las op de bijsluiter van een medicijn tegen buikpijn dat het kon leiden tot extra buikpijn. Ik zou me daar niet al te druk om maken.

Techbedrijven verschuilen zich ook graag achter een zogenaamde bèta-status, zoals Tesla’s Full Self-Driving (FSD). Of Gmail dat op 1 april 2004 als bèta-product gelanceerd werd en daarna nog vijf jaar op een soort van eigen risico werkte. Ik zou me daar ook niet al te druk om maken.

Hoe serieus moeten we Microsoft dan nemen als ze stellen dat je je documenten in Office365 zomaar kwijt kunt raken? In hun voorwaarden staat: “In the event of an outage, you may not be able to retrieve Your Content or Data that you’ve stored”. Behoorlijk serieus, is het antwoord, want gebruikers van Google Drive maakten het onlangs mee. Daarom behoren we back-ups te maken van onze clouddocumenten. Of toch niet?

Ik hoorde een IT’er die bij een grote nationale bank werkt onlangs beweren dat die bank geen bank is, maar een IT-bedrijf dat toevallig actief is in de financiële sector. Hoe dan ook, ik snap zijn punt. Uiteindelijk zal een bank volledig getransformeerd zijn naar een app. Het is een cloudproduct, net als alles tegenwoordig, alleen sla je er geen documenten in op maar geld. Het roept bij mij wel twee vragen op: “waarom kunnen banken hun IT-systemen wel moderniseren, terwijl de Belastingdienst klaagt dat het voor hen onmogelijk is?” Maar belangrijker nog: “Als de moderne bank een cloudoplossing is, moet ik er dan óók een back-up van maken?”

En de online boekhouding van ons bedrijf? Het salarisportaal met loonstrookjes, het online ticketsysteem, de online documentatiesoftware en de online wachtwoordmanager? Stuk voor stuk cruciaal, maar we kunnen daar simpelweg onmogelijk allemaal back-ups van maken En als dat ook niet hoeft, waarom moet het dan wél van Office365?

Leveranciers van back-upoplossingen beweren dat je cloudoplossingen moet back-uppen zodat je je eigen stommiteiten kunt herstellen, zoals die collega die de prullenbak in Outlook als archief gebruikte. Maar back-ups zijn dan een oplossing voor gevaarlijke applicatiefuncties, en dus een slecht design. Zoals Steve Jobs ooit voor een touchscreen beweerde dat “A Stylus Was a Sign of Total Failure”, wil ik beweren dat dat anno 2024 ook geldt voor cloudproducten waarvan je nog zelf back-ups moet maken.

Dit artikel verscheen 21 december 2023 op AG Connect: https://www.agconnect.nl/tech-en-toekomst/cloud/fout-van-de-cloud-zelf-je-back-up-moeten-maken

De microfoon zat in een stoffen kubus verpakt, waardoor je hem makkelijk door het publiek naar iemand met een vraag kon gooien. Ik moest hem vangen, want ik had een vraag. De hele dag had ik verhalen over de nieuwe NIS2 wetgeving aangehoord. Nieuwe Europese regelgeving die bedrijven verplicht cybersecurity maatregelen serieus te nemen.

De “key-note” en enkele “break-out sessies” begonnen stuk voor stuk met angstaanjagende statistieken en anekdotes van IT-bedrijven over klanten die op de simpelste manieren gehackt konden worden. Er was het voorbeeld van een foodtruck die ze hadden voorgereden bij een bedrijf waarvan de beveiliging getest moest worden. Ze adverteerden met gratis lunch in ruil voor het invullen van een enquête die op een USB-stickje stond. Binnen enkele uren waren ze niet alleen binnen bij hun klant, maar ook bij het merendeel van de andere bedrijven op het bedrijventerrein. Er werd gezucht onder de IT’ers in het publiek: ”hoe kunnen mensen zo naïef zijn?” Dan was er het verhaal van de stad Antwerpen. Eind vorige jaar getroffen door een aanval, bleek het vrijwel niet in staat om ervan te herstellen. Uiteindelijk kostte het meer dan een half jaar en ruim 100 miljoen euro, en toen wisten ze eigenlijk nog altijd niet wat hen overkomen was.

Denk ook niet dat je er bent met een back-up. Er waren verhalen van bedrijven die na een hack binnen 24 uur back--ups hadden hersteld en weer operationeel waren, maar de volgende 48 uur opnieuw Bitcoins konden overmaken omdat ze ook de ransomware hadden hersteld. Je kunt back-ups lange tijd proberen te bewaren (van vóór de hack), maar hackers zullen proberen de klok van je back-up-apparatuur vooruit te zetten, zodat alle back-ups automatisch gewist worden. Ook waren er voorbeelden van bedrijven, die na een hack, simpelweg niet meer bij hun servers konden omdat alles door de politie afgezet was. De moraal van het verhaal: wees voorbereid. Er is zelfs een nieuw buzzwoord: resilient: Robuust. Veerkrachtig. Weerbaar. Plan wat je gaat doen als de hackers toeslaan. Ga ervan uit dat het gebeurt en stel jezelf de vraag: “wat nu?” Vergeet ook niet de vraag: “wie gaat er pizza halen?”, want de IT’ers hebben daar zelf geen tijd voor.

Natuurlijk waren er ook de producten van de aanwezige vendors om je resilient te maken: scannen, back-uppen, herstellen, consultancy en ja, artificial intelligence, die snapt dat wanneer ik vanmorgen inlogde vanuit thuis, het hoogst onwaarschijnlijk is dat ik een uur later inlog vanuit Afrika. Het is big-business want: “wat is duur, in vergelijking met een hack die tonnen kan kosten?”

Helaas belooft niemand 100% veiligheid. Zoals er werd gezegd: “Als Truus, op de administratie, op elk linkje blijft klikken dat ze per mail ontvangt, gaat het natuurlijk nooit goedkomen.” Er werd gelachen. Zo herkenbaar, die Truus. Maar laten we even pauzeren. Want het is anno 2023 en nu kan Truus, van de administratie, dus in haar eentje het hele bedrijf een faillissement in storten, door op een fout linkje te klikken? Of USB-stick in haar pc te steken? Hoe heeft het zover kunnen komen?

“Als Truus, op de administratie, op elk linkje blijft klikken dat ze per mail ontvangt, gaat het natuurlijk nooit goedkomen.”

Ik weet dat ik vanwege de veiligheid mijn telefoon in een vliegtuig op vliegtuigmodus moet zetten, maar ik ben er vrij zeker van dat ik het vliegtuig niet kan laten neerstorten als ik het vergeet. En als dat wél kon, zou de vliegindustrie geen telefoons aan boord toelaten. Dit is niet helemaal eerlijk tegenover Truus.

Daar ging mijn vraag over: “is het toch ook niet een probleem dat de industrie zelf heeft gecreëerd?” In de kern is internet onveilig, misschien wel te onveilig. Het was de industrie zelf die een inlognaam en wachtwoord voldoende veilig vond (een huis sluit je af met een sleutel, niet met een password, en om geld op te nemen heb je een fysieke bankpas nodig). Dat zijn keuzes geweest. Zoals Apple heeft gekozen om alle apps in de AppStore handmatig te controleren en het ecosysteem gesloten te houden. En Android niet.

Het is de industrie zelf die aan de ene kant nieuwe functionaliteit toevoegt (Office365) en tegelijk securityproducten verkoopt om diezelfde functionaliteit te beveiligen (Office365 Premium met ‘geavanceerde beveiliging’).

Is het niet vreemd dat nu alle bedrijven uitgebreide cybersecurity-plannen moeten schrijven omdat IT zo alles bepalend, maar tegelijk zo onveilig is geworden? Had de EU niet beter (of tenminste óók) hogere eisen aan de IT-oplossing zélf moeten stellen? Dat klikken op linkjes niet meer mag kúnnen leiden tot ransomware, bijvoorbeeld? Of dat security geen optionele add-on mag zijn?

Auto’s moeten toch ook verplicht voorzien zijn van een hele reeks beveiligingsmaatregelen zoals gordels, ABS, derde remlicht en andere systemen die het rijden veiliger maken? En Truus mag niet autorijden zonder rijbewijs. Heel simpel.

Auto’s moeten toch ook verplicht voorzien zijn van een hele reeks beveiligingsmaatregelen zoals gordels, ABS, derde remlicht en andere systemen die het rijden veiliger maken?

Dat zijn concrete maatregelen die het Europees Parlement en de lidstaten wettelijk vastleggen. Dat is wat waar we op cybersecurity volgens mij ook meer mee geholpen zouden zijn. Liever dat, dan een richtlijn, die ook nog eens niet van toepassing is op kleinere bedrijven, terwijl die hetzelfde risico lopen.

Dit artikel verscheen 4 oktober 2023 op AG Connect: https://www.agconnect.nl/business/europa/moet-nis2-niet-op-industrie-gericht-zijn

Onlangs bracht ik op een zondagmiddag een bezoekje aan het HomeComputerMuseum in Helmond. Ik vroeg vrouw en kinderen mee, die met enig wantrouwen, uiteindelijk instemden. Het museum is een idee van Bart van den Akker en vierde onlangs zijn eerste lustrum. Het leuke aan het museum is dat alle computers werken. Je kunt dus Pac-Man spelen op een Commodore 64, Galgje op een Philips P2000T of, voor nerds als ik, de eerste versies van Apple, DOS, Windows, OS/2 en Linux herbeleven.

Onze zoon in het Home Computer Museum in Helmond

Aangezien ik dit jaar 49 word, is het eigenlijk een museum over mijn jeugd. Als kind van 8 of 9 ging ik naar de bibliotheek in Someren, om daar te leren programmeren op de Commodore 64. Dan zocht ik een boek met BASIC-programma’s en typte die ellenlange listings over. Als ik naar huis ging was het weer weg en elke typefout leidde tot een SYNTAX ERROR.

In die tijd was het magisch dat wat je typte, op een TV-scherm verscheen. Het was voor mij ook de fascinatie, dat als ik zou kunnen programmeren, ik alles kon maken wat ik kon bedenken. Ik speelde als kind met Lego maar het hoogst haalbare was een trein die rondjes reed. Er was altijd te weinig spoor om een ander rondje te maken en nu was er die computer die alles kon, alsof je oneindig veel Lego-blokjes had, in de vorm van BASIC-commando’s. De cursor lonkte ongeduldig.

Desondanks waren de mogelijkheden van thuiscomputers beperkt. Onze kinderen vermaakten zich prima met de spelletjes van 40 jaar geleden, maar ik vermoed dat ze niet lang weg te houden zijn van Tik Tok, FIFA en Snapchat. Ik ben zelf geen gamer en vind alleen de techniek erachter leuk. Interessanter vond ik de mogelijkheid om muziek te maken met de eerste Atari’s. Mijn spaargeld ging op aan Atari 512 ST en tweedehands Akai S700 sampler. Zonder thuiscomputers dansten we nu waarschijnlijk nog op Cliff Richard en The Beatles.

Na mijn Atari was mijn eerste kennismaking met de pc een schoolstage bij Acer. Ik moest daar pc’s testen en diskette-stations uitlijnen. Het werk was vrij saai en bestond vooral uit wachten, maar de meeste stagiairs hadden dan ook nooit iets met een pc gedaan. Begeleider Wim vertelde over een stagiair die een diskette moest kopiëren en hem onder het kopieerapparaat had gelegd.

Rond die tijd verschenen overal pc’s. Vrienden begonnen er spelletjes op te spelen of programma’s op te schrijven. Wij hadden thuis een drukkerij en daar was inmiddels, door een bedrijf dat helemaal uit Lelystad moest komen, een ERP-systeem geleverd. Op de prepress verschenen de eerste Apple computers met QuarkXPress en Adobe.

Een vriend van mij kluste al wat bij door computerproblemen op te lossen en samen besteedden we regelmatig avonden, tot in de kleine uurtjes, aan het beheren van de computers in die drukkerij. We kochten de eerste Windows Server (NT 3.51) software bij een computerwinkel die dat alleen wilde leveren onder de voorwaarde dat we geen vragen zouden stellen. Ze hadden er geen verstand van, zouden het niet ondersteunen en wilden alleen de doos leveren (en dan de marges in die tijd.... gouden tijden voor de computerwinkels :-) ).

Ik heb even teruggerekend, en het moet op mijn twintigste zijn geweest dat ik onderstaande applicatie programmeerde om advertentie-reservingen bij te houden voor weekblad ‘t Contact. Je kunt het tegenwoordig in een browser starten. Het bevat nog alle advertenties uit die tijd:

In de jaren ‘90 was computerschaak hot. In 1997 versloeg IBM’s computer Deep Blue Garry Kasparov, de sterkste schaker ter wereld. Mijn oom Jan volgde het op de voet en gaf mij een boek waarin de algoritmes van een schaakprogramma uitgelegd werden. Ik las dat door en het was voor mij alsof er goocheltrucs in uitgelegd werden. Als iemand je vertelt hoe een goocheltruc werkt, wil je hem zelf proberen en in de zomer van 1995 heb ik dat vele weken gedaan. Het programma heette Robby naar analogie van het Duitse schaakprogramma Fritz. Grappig genoeg is het bewaard gebleven en werkt het nog:

Een schaakprogramma maken bleek uiteindelijk niet zo eenvoudig. Ik herinner me vele uren debuggen, en op papier uittekenen van boomstructuren om te begrijpen wat er intern gebeurde. Volgens het logbestand schreef ik op 13 juni 1995:

Robby gaf soms scores van 10.000 aan. Als ik deze fout deze week nog 2 keer tegenkom stop ik ermee... Na uren zoeken bleek het volgende: Het probleem was weg als ik de koning nooit liet rokeren. Het probleem was ook weg als ik nooit ALLEEN met slagzetten dieper liet zoeken. Dat laatste was de hint. Wat gebeurt er namelijk als er geen slagzetten meer mogelijk zijn? Dan wordt toch de zettenlijst gesorteerd. (terwijl die niet bestaat) Vervolgens wordt eventueel weer dieper gezocht, enz... De scores die je dan krijgt zijn zo goed als random. Nu wordt op het moment dat er geen slagzetten meer zijn, de score bepaalt van de speler en NIET dieper gezocht.

Tegen het einde van de zomer werkte het programma foutloos, respecteerde het alle regels van het spel en was het sterk genoeg om te kunnen winnen van een schaakcomputer in de beginners stand.

Al deze herinneringen kwamen weer boven na een bezoekje aan het museum. Het was een mooie gelegenheid om mijn oude applicaties te zoeken en weer tot leven te brengen. Het voelt toch een beetje alsof je je 30 jaar oude Lego-trein op zolder vindt, en raad eens? Hij rijdt ook nog steeds.

Misschien moeten wij binnenkort onze slogan “Laat IT voor je werken” wijzigen in “Laat AI voor je werken”. Het World Economic Forum schat dat 40% van alle banen zal veranderen door de komst van applicaties zoals ChatGPT (bron) en zelfs het NOS journaal maakte deze week een item over banen die zullen verdwijnen. Maar hoe dan precies?

De verwachting van het World Economic Forum is dat over 5 jaar 43% van de taken zal worden uitgevoerd door machines, tegenover 34% nu. Het is, wat mij betreft, wel wat onduidelijk wat een ‘taak’ is. Ooit had ik de taak om ‘s morgens de post uit de postbus op het postkantoor op te halen. Is die taak overgenomen door email? Het is een hele andere manier van werken geworden.

Toch zal, in het algemeen, iedereen het er wel mee eens zijn dat de verwachting is dat werk steeds verder wordt geautomatiseerd.

Onderstaande lijst toont de banen met de meest te verwachten groei en krimp:

Banen zullen veranderen. Maar hoe? En hoe zorgen we dat we de AI-boot niet missen?

Hoe werkt AI?

Om te begrijpen wat voor soort banen zullen verdwijnen moeten we begrijpen hoe AI werkt.

Ik heb eens iemand horen zeggen:

Met AI kun je automatiseren wat niet te automatiseren is.

Met traditionele software kun je alles automatiseren wat vast te leggen is in regels. Maar met AI kun je ook automatiseren waar je alleen maar heel veel voorbeelden van hebt, maar wat niet in duidelijke regels te vangen is. AI is in staat om door middel van geavanceerde statistiek van alle voorbeelden te ‘leren’ en het daarna ook automatisch te doen.

ChatGPT gebruikt in feite een formule met 175 miljard parameters (bron) om de statistische kans op het volgende woord in een zin te berekenen. Laat dat even op je inwerken. ChatGPT is, als het ware, een Excel-bestand met 418.330 rijen en 418.330 kolommen, vol formules. De parameters in deze formule zijn getraind door er teksten met in totaal 300 miljard (300.000.000.000) woorden in te stoppen.

Als je AI traint op voldoende foto’s van katten, zal het katten kunnen herkennen en ook katten kunnen tekenen. Als je het mee laat kijken met voldoende gereden kilometers, zal het zelfstandig leren autorijden. Maar de kern blijft dat wij niet in staat zijn om door middel van vaste regels te omschrijven hoe je een kat herkend of hoe je een auto bestuurd. En dus zal AI het ook nooit helemaal foutloos kunnen. Als je met AI gaat automatiseren accepteer je altijd een aantal missers hoewel de kans daarop verwaarloosbaar klein kan worden.

Wat zouden we er concreet mee kunnen?

Laten we proberen enkele concrete toepassingen te bedenken voor typische taken waar wij nu software voor schrijven.

Offertes calculeren

Stel je fabriceert producten voor klanten. Voor het maken van een offerte tel je dan de kosten van allerlei individuele componenten op: materialen, uren, transport, etc. Misschien stop je het allemaal in een Excel-bestand.

Met AI zou dit ook kunnen, maar heel anders. Je zou het trainen met alle oude orders met bijhorende specificaties en het zou zelf uitvogelen wat elke specificatie zou moeten kosten. Het maakt niet uit wat je maakt, als je maar een goede parameters hebt om het product te beschrijven. Het zou simpelweg op basis van ervaring (alle oude orders) direct een goede prijs schatten.

Belangrijk is daarbij te onthouden dat het het offertebedrag ook zou kunnen baseren op dingen waar wij niet aan zouden denken. Je kunt bijvoorbeeld alle kenmerken en verkoopprijzen van huizen invoeren en het zal op basis van dat soort kenmerken een goede verkoopprijs voor nieuwe huizen kunnen schatten. Denk aan: postcode, woonoppervlak, bouwjaar, energielabel, woonlagen, garage, etc.

Maar dat zijn alleen maar kenmerken waar ik nu aan denk dat het de prijs beïnvloedt. Je kunt ook kenmerken toevoegen zoals de afstand tot de snelweg, een station of het aantal restaurants in de buurt en wellicht wordt de schatting dan veel beter. Of andersom: wellicht blijkt de prijsschatting ook prima gemaakt te kunnen worden op basis van alleen maar een foto.

Wij werken in een sector die berucht staat om het overschrijden van budgetten. Alleen vorig jaar al kostte het de overheid 600 miljoen extra (bron). Het zou geweldig zijn als het ons kon helpen beter in te schatten hoeveel werk iets kost.

Uren verantwoorden

Bijna alle bedrijven vragen werknemers hun uren te registreren. Maar er is waarschijnlijk genoeg andere data om die uren nauwkeurig (genoeg) te kunnen schatten. Je weet bijvoorbeeld dat iemand op een dag 8 uur heeft gewerkt dus je hoeft alleen maar te weten hoe die uren verdeeld waren. Voor wie heeft iemand gewerkt? Dat kun je bijvoorbeeld ook zien aan de emails die verzonden zijn, de telefoontjes die gepleegd zijn, de orders die ingevoerd zijn of de bestanden waaraan gewerkt is.

Als je al deze informatie zou bewaren en aan een AI systeem voert met daarbij de werkelijke urenverantwoording, dan vogelt het systeem wel uit hoe je op basis van al die data betrouwbaar genoeg de uren inschat. Dan is uren bijhouden niet meer nodig.

Storingen aan zien komen

De productiviteit zal stijgen wanneer je storingen aan het machinepark kunt voorkomen. Harde schijven in een computer, bijvoorbeeld, houden allerlei getallen bij zoals het aantal uren dat ze in gebruik zijn, het aantal keren dat ze gestart zijn en het aantal keren dat het lezen van een bestand niet meteen de eerste keer lukte. Op basis daarvan voorspellen ze de te verwachten levensduur. Dat is nu nog een simpele formule, en het is daarom ook niet super nauwkeurig, maar met AI zullen dit soort dingen verrassend goed te voorspellen worden. Je kunt misschien door alleen maar het geluid van een machine te analyseren bepalen of hij bijna een storing gaat krijgen.

Optimalisatie van alle processen

Al lang voordat er iets in een bedrijf niet meer perfect loopt moeten er voortekenen zijn die ons niet opvallen. AI is ideaal om dit vroegtijdig op te merken. Hierdoor kunnen sales-mensen sneller inhaken op veranderd gedrag van klanten, de voorraad kan beter in lijn worden gebracht met de voorspelde omzet, of toeleveranciers die slecht presteren zullen eerder opgemerkt worden.

Gedrag beoordelen

We kunnen het ook omdraaien. Helaas zal AI ook heel snel tegen ons gebruikt worden en in feite gebeurt dat al. Zoals de Amerikanen zeggen: “everything you say can and will be used against you”.

Alles wat je doet laat sporen na en de komende jaren zal AI gebruikt worden om je op basis van die sporen te beoordelen. Iemand zei ook eens: je kunt zelfs aan de manier waarop iemand zijn auto parkeert in de parkeergarage al afleiden wat voor karakter hij heeft. Parkeert hij of zij netjes tussen de lijntjes met ingeklapte spiegels of dwars over 2 parkeerplaatsen?

Je kunt een koper in een winkel volgen met AI en automatisch bepalen of hij echt geïnteresseerd is of alleen maar even rondkijkt en daar een verkoper op attenderen. Of een winkeldief betrappen. Of een werknemer die een graai uit de kassa doet.

AI kan op basis van intonatie tijdens een telefoongesprek waarschijnlijk beter dan we nu zouden verwachten bepalen of een sollicitant de waarheid spreekt. Misschien hebben we over een paar jaar wel allemaal een simpele leugendetector-app op onze telefoon a-la Shazam.

Zo zou AI in sales óók kunnen worden... (bron: Herman Finkers - Het meisje van de slijterij)

Hoe nu verder?

We kunnen de toekomst niet voorspellen maar ik was als kind groot fan van Chriet Titulaer’s “Wondere Wereld” en in die tijd dachten we nog dat er in het jaar 2000 vliegende auto’s zouden zijn en het huishouden gedaan werd door robots. De zelf-rijdende auto is er ook nog niet echt, Steve Job’s post-pc era is er nooit gekomen, we betalen niet met Bitcoins, hebben niet alles in een blockchain gestopt, we leven nog altijd niet in de metaverse van Mark Zuckerberg en afgelopen weekend speelde mijn Spotify tijdens de barbecue thuis nog vrolijk “Driving home for Christmas” van Chris Rea, als “liedjes waar je van houdt”. Statistisch gezien heeft ie waarschijnlijk gelijk, maar het sloeg nergens op.

Toch is het interessant om voor je eigen bedrijf te bedenken waar winst te behalen valt met het toepassen van AI. Welke handelingen zijn lastig te automatiseren of zijn moeilijk voor mensen om uit te voeren? Die taken zouden in aanmerking komen voor automatisering via AI.

De vraag is dan welke data nodig zijn om AI te trainen. Zijn die data er al? Of kunnen we starten met het verzamelen en bewaren van die data? Data is het nieuwe goud en ook MKB-bedrijven hebben veel data. Als we later wat willen gaan doen met AI moeten we er nu al zoveel mogelijk van gaan bewaren. Dat is sowieso een goed idee want een kleine groep wetenschappers houdt ook rekening met de kans dat AI ons allen fataal wordt. Mocht dat gebeuren dan hebben we in ieder geval de backups nog.

Het is geen grap. De ellende van een kleine telefoon is dat je er niet op kunt typen, dus wil je een grotere. Maar een grotere is weer ellendig mee te nemen. De misère van een benzine-auto gaat in de tank en komt uit de uitlaat, maar de narigheid van een elektrische auto is de traag ladende accu die bestaat uit exotische grondstoffen. Je kunt genieten van de voordelen van Google en Whatsapp, of je kunt genieten van je privacy. Maar niet allebei.

Wat lekker smaakt, is ongezond. Economische vooruitgang gaat ten koste van het milieu. Meer automatisering leidt tot meer werklozen. Efficiënter werken leidt tot meer burn-outs. Meer tv-zenders leidt tot minder kwalitatieve programma’s. Is er eigenlijk iets dat we kunnen verbeteren zonder het ook te verslechteren?

Ik kan thuis mijn tv-kastje energie laten besparen, maar dan duurt het wel een eeuwigheid voordat hij gestart is. Streamen is handiger dan cd’s, maar klinkt minder goed. Cd’s klinken beter dan vinyl, maar hebben minder karakter. Draadloze oordopjes raak je eerder kwijt, goedkopere hypotheken leiden tot hogere woningprijzen en we worden ouder maar eindigen wel eenzaam met een chronische ziekte en slangetjes door de neus.

Maar het is niet alleen dat elk voordeel ook z’n nadeel heeft. In de ICT hebben we er ook een handje van om dingen telkens anders te willen. Het is een soort mode. Als het werkt, raakt het uit de mode. De overstap van DOS naar Windows was logisch want het was veel gebruiksvriendelijker, maar het was wel enorm traag en crashte meerdere keren per dag. Toen Windows eenmaal stabiel was raakte het uit de mode en wilde we web-applicaties die weer traag, onveilig en instabiel waren. Toen dat eenmaal werkte wilde we ook dat niet meer maar alleen nog mobiele apps die, zoals we weten, alleen geschikt zijn voor Snapchat en Tik Tok.

Van mainframes in datacenters, naar kleine personal computers en toen weer terug naar datacenters in de cloud. En mijn punt is: het is niet telkens alleen maar beter. Kun je je nog herinneren dat we van videobanden naar Dvd’s gingen en je ineens de auteursrechten niet meer vooruit kon spoelen? En dat ze dat opnieuw flikten toen we van ‘opnemen’ naar ‘terugkijken’ gingen? ‘Het is bij deze zender niet toegestaan om vooruit te spoelen’.

Het is je misschien ook opgevallen dat niemand nog een stereotoren of homecinema thuis heeft. We gingen ooit van één mono speaker naar twee hifi speakers en toen naar wel 7 homecinema speakers in een surround installatie. En nu zijn we weer terug bij een klein bluetooth-speakertje voor de telefoon. Dat is eigenlijk ook wel genoeg. De rest is uit de mode.

Je kunt je voorstellen dat ik mijn bedenkingen heb bij sommige innovaties. Ik vraag bij ons op kantoor nogal regelmatig: ‘en welk probleem los je daarmee op?’ Het is niet dat ik de vooruitgang niet zie. Het probleem is dat ik de achteruitgang ook zie.

Neem de tablets die ze tegenwoordig in navolging van Tesla op het dashboard van elke nieuwe auto plakken. Ik snap de voordelen maar je gooit het kind met het badwater weg. Mechanische knoppen vind je op de tast. Ze werken zonder vertraging, hoeven niet op te starten en hebben maar één functie dus je hoeft minder te drukken of draaien. Ik ben ooit afgeknapt op een zeer fraaie Citroën C5 omdat het volume van de digitale radio alleen ‘uit’ of ‘net te hard’ gezet kon worden. Welk probleem heb je dan opgelost door die draaiknop te vervangen?

Laat me ook nog even klagen over restaurants die je tegenwoordig alleen nog laten bestellen via QR-codes. Ik snap wederom het voordeel voor hun, maar wat was precies het nadeel voor mij van gewoon zeggen wat ik wilde bestellen? Gooi je dan behalve het kind, ook niet de gezelligheid, de sfeer én de beleving met het badwater weg?

Laatste irritatie: veel middelbare scholen zijn volledig overgestapt op laptops in de plaats van boeken. Ik zie het voordeel van een laptop, maar laten we ook niet voorbij gaan aan de bijna 600 jaar dat we de boekdrukkunst hebben geperfectioneerd.

Ja, ik weet het: een volle boekentas is een kwelling om te sjouwen, zeker als eerstejaars, maar is er ooit gedacht aan de Wet van behoud van ellende? Hoeveel getob gaan ze krijgen met afleiding door social media, lege accu’s, cyberpesten, slechte WiFi, blazende ventilatoren, muisarmpjes, spiegelende schermen en computervirussen? Hoewel het ongetwijfeld goed is voor de digitale vaardigheden van kinderen is dat de enige vaardigheid die je ze juist niet meer hoeft te leren.

De vraag die we misschien wat vaker moeten stellen is niet zozeer: ‘Welk probleem los je daarmee op?’, want dat is wel duidelijk. Veel lastiger zijn de vragen ‘Welk voordeel raak je daarmee kwijt?’ en ‘Welk nieuw probleem ga je daarmee creëren?’. Dat ga ik voortaan vragen. In het begin zijn we blij met de oplossing van ons oude probleem en pas na een tijdje beginnen we oude voordelen te missen en ons zorgen te maken over nieuwe problemen. Zo blijven we bezig en dat is zonde van onze energie, ook al weten we dat die niet verloren gaat.

Ondanks dat sommige problemen onoplosbaar lijken, zijn er soms hele simpele oplossingen voor. De uitstoot van CO2 door vliegtuigen, bijvoorbeeld. Bij KLM kun je voor € 8 de CO2 uitstoot van je Europese vlucht in Economy Class compenseren. Probleem opgelost. Of neem het probleem van ransomware. KPN biedt een antivirus oplossing die volgens hun website “al uw apparaten beschermt tegen alle mogelijke bedreigingen, van ransomware tot datalekken”. Probleem opgelost.

Natuurlijk zijn problemen niet zo eenvoudig op te lossen. Je kunt CO2 wel compenseren door bomen te planten maar alle opgenomen CO2 komt weer vrij als de boom gekapt wordt of sterft. Die virusscanner van KPN beschermt je net zo min tegen alle gevaren als een bodyguard je kan beschermen tegen alle gevaren. Dat weten we sinds Kevin Costner Whitney Houston beschermde voor een aanslag, maar ze daarna in bad verdronk na een overdosis.

ISO en NEN

Op eenzelfde manier heb ik me de laatste maanden verdiept in audits en certificeringen. Klanten maken zich (terecht) zorgen om het risico op ransomware. Hoe weet je nou of het netwerk voldoende beschermd is? Een stempel van ISO of NEN, is dat de oplossing Afgelopen maand sprak ik daar een extern security-bedrijf over.

Tot mijn verbazing geeft ISO niet veel antwoorden op mijn vragen. Het zegt niet eens wat voor wachtwoord veilig genoeg is. Moet je wachtwoorden laten verlopen of niet? Is het wachtwoord “Ik kan mijn wachtwoord niet onthouden” net zo veilig als “i3q75sQ$” ? Als ISO dat niet weet, wat heb je er dan aan?

Voor een bepaalde klant worden we jaarlijks gevraagd door hun auditor om een schermafbeelding aan te leveren waaruit blijkt dat “alles geback-upt wordt”. Was het maar zo simpel, denk ik dan. Je weet niet of iemand stiekem lokaal op zijn computer bestanden opslaat. Of op een CNC-machine. Of dat er ergens anders nog data staat die niet in de backup is opgenomen. Hoe kan ik weten wat ik niet weet? Ik ben heel goed in het gaten schieten in dat soort dingen.

Dooddoeners

Het gevaar met certificeringen is al snel dat je het nut onderuit haalt met dooddoeners. “Een beter slot op deur? Als ze per sé willen dan komen ze toch wel binnen.”

Of “Testen? Je kunt toch niet alles van te voren testen.” En wat te denken van: “Privacy? Ze weten toch al alles van je.” Ik heb daar wel een handje van en wil er graag aan toevoegen: “Schoffelen? Eén regenbui en al het onkruid is weer terug” en vraag me ook niet naar het nut van autowassen.

Het nut

Op zich zie ik het nut van het proces zelf wel in. Wie wel eens een Risico Inventarisatie & Evaluatie (RI & E) heeft gedaan (en dat is elk bedrijf verplicht) weet hoe het werkt: je doorloopt een lijst van risico’s en vinkt aan wat van toepassing is, bijvoorbeeld een los liggend verlengsnoer of loszittende trapleuning.

Dat is geen probleem, je kunt gewoon verder maar je loopt wel in een soort val. Je hebt nu risico’s waar je maatregelen (het Plan van Aanpak) aan moet toevoegen om verder te kunnen en die maatregelen vereisen een persoon die het gaat doen en een datum waarop het klaar moet zijn. En dat moet je ondertekenen.

Dus nu heb je een belofte gedaan die zwart op wit staat. Heel irritant als je van plan was die losse verlengsnoer gewoon te laten liggen met de opmerking dat we het gevaar verwaarloosbaar achten. Die optie bestaat namelijk niet.

Wat ik ervan opgestoken heb

Maar ook al kun je gaten schieten in de aanpak van de “papieren tijger”, feit is dat het doorlopen van het proces de beste manier is om verder te komen als dat je doel is. Je kunt met een beter slot niet alle inbraken voorkomen, maar wil je minder kans op een inbraak dan zul je een beter slot moeten monteren. Je kunt ook niet alles vooraf testen maar wil je minder fouten dan zul je beter moeten testen.

Zo kun je ook niet alle risico’s in je computernetwerk uitsluiten maar wil je een veiliger netwerk dan zul je moeten beginnen met het afdekken van de belangrijkste risico’s. Om daar verder mee te komen zul je iets op papier moeten zetten.

1. Inventariseren

Van het proces heb ik een aantal dingen opgestoken.

Ten eerste: breng alles in kaart zodat je wat te bespreken hebt:

1. Breng de risico’s in kaart. De kans dat je een update mist, de kans dat een gebruiker iets fout doet, de kans dat de backup het niet doet, etc. Wat kan er allemaal mis gaan.

2. Breng de gevolgen in kaart. Hoe erg is het voor het bedrijf?

3. Breng de maatregelen in kaart. Wat hebben we gedaan om die risico’s te verkleinen?

Daarna bespreek je samen de bevindingen. Het is niet erg dat er hier en daar niet wordt voldaan aan de allerhoogste eisen. We weten dat, we hebben het erover gehad en we stemmen ermee in. En dus schrijven we dat ook op.

2. Controleer de IT’ers

Als bedrijf moet je zelf bepaalde dingen controleren: bijvoorbeeld backups en de installatie van updates. Je moet niet alleen maar vertrouwen op het IT-bedrijf dat het netwerk beheert. Er is software die maandelijks een mailtje stuurt met een samenvatting van alle aangetroffen gevaren. Daar kun je ook zelf naar kijken. Het zal ook veel gevaren niet in kaart brengen maar het is beter dan niets.

3. Wie heeft wat gedaan?

Laat personen met een eigen account inloggen. Het is belangrijk om te weten (achteraf) wie wat gedaan heeft. Daarvoor is logging belangrijk maar ook dat iedereen met een eigen account werkt. Dit geldt voor eigen medewerkers (geen algemeen administratie-account voor meerdere parttimers), maar ook voor externen.

Werken meerdere medewerkers van uw accountant op uw administratie, laat ze dan een eigen inlognaam gebruiken (dat kost meestal wel meer licenties).

Het voorkomt ook dat mensen uit dienst nog toegang houden via het gedeelde account waarvan het wachtwoord niet gewijzigd is.

4. Gedragscode ICT-Gebruik

Een belangrijk onderdeel van de beveiliging vormen de gebruikers. Het is eenvoudig om een Gedragscode ICT-Gebruik op stellen en te laten ondertekenen. Daarin staat bijvoorbeeld dat mensen alleen gebruik mogen maken van computers en software van het bedrijf - dus geen privé laptops of eigen applicaties.

Je kunt er ook in zetten dat software altijd door de IT-beheerder geïnstalleerd moet worden en dat alle wachtwoorden in een wachtwoord-manager opgeslagen moeten zijn (en niet in een Excel bestand).

5. Scan het netwerk

Er is software waarin een complete database is opgenomen van allerlei bekende kwetsbaarheden. Deze software kan automatisch het netwerk doorzoeken en een rapport genereren van alles dat aangetroffen is. Het rangschikt de gevaren zelf al in bepaalde risico-niveau’s: kritisch, hoog, matig, laag. Je kunt afspreken dat je geen enkel kritisch risico accepteert. Dat betekent dan misschien ook dat bepaalde software (die wellicht te oud is) niet meer gebruikt kan worden.

6. Doen wat je zegt

Tot slot moeten we vooral ook doen wat we afgesproken hebben. Persoonlijk vind ik dit de moeilijkste ;-). Goede voornemens zijn er voldoende maar in de praktijk is het lastig om je aan afspraken te houden.

In de Formule 1 wordt niet gereden wanneer het weer te slecht is. De reden is dat bij een ernstig ongeluk de medische helicopter moet kunnen opstijgen. Als dat niet kan en je hebt ooit besloten dat je een helicopter nodig hebt, dan kun je dus ook niet rijden als je niet kunt vliegen. Dat is een gevolg van de regel en daar houden ze zich aan.

Er zijn altijd nadelen verbonden aan procedures. We kunnen afspreken dat een wijziging altijd via een formulier aangevraagd moet worden maar in de praktijk worden we gebeld door een klant vanuit de auto die snel iets gedaan moet hebben. Of een leverancier die nu ter plekke is en nu een programma moet installeren en anders pas over 10 jaar weer tijd heeft om terug te komen.

Er is altijd wel een uitzondering, maar dan werkt het niet. Een tijdje geleden was de Ketheltunnel op de snelweg A4 bij Rotterdam in beide richtingen dicht vanwege twee zieke personeelsleden. Tja, als de regel is dat iemand de tunnel moet monitoren en er is niemand, dan snap ik de beredenering. Procedures, het blijft lastig.

Ik begrijp dat het niet direct logisch klinkt: een klant vraagt ons om software voor hem te ontwikkelen, betaalt daarvoor, mag de software daarna gebruiken, maar het intellectueel eigendom blijft bij ons. Zo is het Nederlands recht. Het maakt daarvoor niet uit of de klant alle uren van de ontwikkeling heeft betaald.

In de praktijk komt het er dus, zonder nadere afspreken, op neer dat je als klant maatwerk niet zelf mag aanpassen of uitbreiden of ermee naar een ander softwarebedrijf mag. Je hebt niet automatisch recht op de broncode. In een restaurant wordt ook op bestelling voor je gekookt maar je krijgt het recept er niet bij.

Is dat eerlijk?

Het is in ieder geval het Nederlands recht ;-) Toen wij jaren geleden naar een gespecialiseerde jurist gingen voor onze leveringsvoorwaarden was mijn voorstel ook om het auteursrecht op maatwerk standaard af te staan aan de opdrachtgever. Maar hij raadde dat af, om te beginnen omdat het in strijd is met het Nederlands recht. Bovendien geeft het juridisch veel problemen als je een maatwerk-software bedrijf bent en de hele dag werkt aan applicaties waar je geen auteursrecht op hebt.

Om dat te begrijpen dien je te beseffen dat maatwerk nooit vanaf nul wordt geschreven. We combineren altijd aspecten uit allerlei applicaties die we in het verleden gemaakt hebben. Maatwerk is letterlijk het resultaat van jaren ontwikkeling. Een opdrachtgever krijgt in die zin meer dan specifiek voor hem of haar ontwikkeld is.

Wanneer het auteursrecht niet meer bij ons ligt, mogen we geen enkel onderdeel meer hergebruiken in toekomstige projecten en dat maakt toekomstig maatwerk onnodig duurder.

Ook bepaalt een klant veelal alleen wat er gemaakt moet worden, hoe het gemaakt kan worden ontstaat uit onze uitgewerkte ideeën en creatieve concepten.

Maar wat als je ons maatwerk nog een keer verkoopt?

Aangezien wij maatwerk maken kan dat bijna niet. We hebben al verschillende urenregistratie-systemen voor klanten ontwikkeld en de enige overlap is dat je er uren mee kunt registreren.

Er is wel eens een potentiële klant geweest die bij een collega ons systeem had gezien en het één op één ook zo wilde hebben. Die collega, onze klant, vond dat prima maar uiteindelijk werd dat toch niets. Een organisatie die maatwerk laat maken heeft vaak al veel verder over zijn bedrijfsprocessen nagedacht. Iemand die alleen het resultaat ziet is nog niet zo ver en het valt dan tegen dat er ook vanaf zijn kant energie in gestoken moet worden.

Desalniettemin mag je ervan uitgaan dat bepaalde concurrentie-gevoelige functionaliteit niet bij een concurrent terecht komt, omdat die al onder de vertrouwelijkheid valt die we overeengekomen zijn via de leveringsvoorwaarden.

Kan ik dan niet naar een ander?

Het doel van auteursrecht is niet om klanten te gijzelen. Het is voor ons niet bespreekbaar om de broncode te delen met een ander zodat die ook aanpassingen kan doen. Dat werkt niet. Je kunt ermee naar een ander, maar dan trekken wij onze handen er vanaf. Toch is dat niet zo logisch.

Ten eerste kan niemand maatwerk zo goed onderhouden dan degene die het gemaakt en bedacht heeft. Het duurt zelfs bij ons intern lang voordat een nieuwe programmeur de weg kent in door onszelf ontwikkeld maatwerk en dan kan die persoon nog gewoon vragen hoe het zit.

Ten tweede staan veel softwarebedrijven zeer terughoudend tegenover het overnemen van andermans maatwerk. In een tijd van grote schaarste onder software-ontwikkelaars waarbij iedereen het druk heeft, zijn er maar weinig bereid om zoiets aan te gaan.

Mocht er toch besloten worden om afscheid van elkaar te nemen dan is er maar één optie: dat uitspreken en een nette overdracht faciliteren. De opdrachtgever betaalt dan iets voor de broncode, de documentatie en het intellectueel eigendom.

En wat als jullie failliet gaan?

Die vraag krijgen we vaker. En terecht natuurlijk. Als opdrachtgever ben je afhankelijk van door ons ontwikkelde software. Wat als wij daar geen ondersteuning meer op kunnen geven?

Broncode-overeenkomst

Voor deze situatie hebben we een simpele en transparante oplossing. We kunnen met de opdrachtgever een Broncode-overeenkomst opstellen waarbij we afspreken dat het auteursrecht in bepaalde situaties automatisch naar hen overgedragen wordt. Dat werkt zo:

1. Nadat de overeenkomst ondertekend is, wordt een automatische backup van de broncode naar de server van de opdrachtgever ingesteld. De opdrachtgever heeft dus een fysieke actuele kopie van de broncode op zijn server maar we zijn overeengekomen dat de opdrachtgever deze alleen mag gebruiken voor het maken van reservekopieën en ook verantwoordelijk is voor een adequate beveiliging tegen diefstal van de broncode.

2. In geval van bepaalde situaties wordt de opdrachtgever automatisch gevrijwaard van alle verplichtingen en beperkingen en kan de broncode dus vrij gebruiken. De (belangrijkste) situaties die hiertoe leiden zijn:

   1. Leverancier gaat failliet.

   2. Leverancier komt te overlijden.

   3. Leverancier kan niet meer voldoen aan de Onderhoudsverplichtingen.

3. In geval dat wij er met onze klant niet uitkomen (bijvoorbeeld over de vraag of we nog kunnen voldoen aan de Onderhoudsverplichtingen) hebben we onze accountant bereid gevonden om een bindende beslissing te nemen.

P.S. Ik las al schrijvende deze interessante blog over dit onderwerp, inclusief discussie tussen voor- en tegenstanders: https://blog.iusmentis.com/2020/06/24/waarom-willen-klanten-van-saas-maatwerk-toch-altijd-het-ie-hebben/

Staatssecretaris Raymond Knops van Binnenlandse Zaken verzekerde de Tweede Kamer vorige maand dat er geen twijfel over bestaat: de overheid zet vol in op open source, met de Corona Melder-app als eerste experiment. Het is een trend om miljoenen te investeren in de ontwikkeling van software om het daarna gratis weg te geven. Maar waarom? En moeten we volgen?

De geschiedenis van open source begon ooit met een irritatie. Het verhaal gaat dat Richard Stallman op een dag in 1980 aan het werk was op de universiteit MIT. Hij ergerde zich aan een nieuwe Xerox 9700 laserprinter die daar onlangs geïnstalleerd was. Richard en een paar collega’s hadden de software van de vorige printer zo aangepast dat hij mailtjes stuurde als een printopdracht klaar- of vastgelopen was en nu werd hem door Xerox toegang tot de broncode ontzegd.

Laat ik het verhaal verder kort samenvatten: Stallman noemt het feit dat veel software niet “open” is “een misdaad tegen de mensheid”, wordt op een dag wakker en denkt: “Neen. Ik zal mij verzetten tegen de macht van de grote bedrijven en daarom een eigen gratis versie van Unix ontwikkelen voor eenieder die het wil gebruiken, ongeachte de dikte van zijn of haar portemonnee. En wanneer ik heb gezegevierd zal ik een licentiemodel uitvinden dat open source zal zijn”.

Als hij al een heel eind op weg is begint in 1991 in Finland een student met de naam Linus Torvalds aan iets soortgelijks. De twee projecten worden samengevoegd en resulteren in Linux, de grootste triomf voor “vrije software”.

Maar dan krijgt het plot van dit verhaal een ironische twist. De tech-giganten in spé Amazon en Google beseffen dat het concept van gigantische datacenters “het ‘m niet gaat worden” als ze daarvoor licenties moeten aftikken bij Microsoft of Oracle en zij adopteren het levenswerk van de vrijwilligers. Tegenwoordig wordt 90% van open source software ontwikkelt door de grote bedrijven die Stallman zo verfoeide.

Het is werkelijk onvoorstelbaar hoeveel waarde aan software tegenwoordig vrij beschikbaar is. Google kocht bijvoorbeeld voor $ 50 miljoen het Android-project, gaf het gratis weg aan iedereen die het wilde hebben en noemde het de beste investering ooit. Je zou verwachten dat Google zijn machinelearning techniek die in meer dan 50 producten zit verwerkt, geheim houdt in een bankkluis, alsof het het Coca-cola’s recept is, maar nee, je kun het zo downloaden.

Inmiddels zit er nog een leuke kwinkslag in het verhaal. Microsoft-president Brad Smith zei vorig jaar dat het bedrijf aan het begin van deze eeuw met de strijd tegen open-source “aan de verkeerde kant van de geschiedenis stond“. Dus toen Microsoft het met Internet Explorer niet meer kon winnen van Google’s Chrome stak uiteindelijk iemand schoorvoetend in een meeting zijn hand op en opperde: “Maar Chrome is toch open-source? Waarom zouden we het niet kopiëren en dan onze nieuwe browser noemen?” En zo geschiedde. Briljant bedacht, niet dan?

Maar het is niet alleen maar positief. De overheid stelt dat open source zal leiden tot veiligere software omdat iedereen mee kan kijken, maar het feit dat we allemaal softwarefouten kunnen vinden betekent ook dat ze sneller dan ooit misbruikt worden. Het is wat RiskSense “The Dark Reality of Open Source“ noemt. Er wordt geschat dat 90% van alle software inmiddels open source onderdelen bevat. Net zo vlug als open source software “viraal gaat” (of in de woorden van CEO Steve Ballmer van Microsoft: “zich verspreid als kanker”), gaan ook kwetsbaarheden enorm snel de wereld over. Google stelde onlangs nog dat de kern van Linux, waarschijnlijk het grootste en oudste open-source project, simpelweg niet goed genoeg is. Er worden wekelijks 100 fouten gevonden en er zijn zeker 100 extra programmeurs nodig om ze op te lossen.

Per sé veiliger hoeft het dus niet te zijn, maar de overheid schrijft over hun ervaring met de ontwikkeling van de Corona Melder-app nog wat positiefs: “We kregen uit alle richtingen feedback, tips en opmerkingen. Dit heeft de kwaliteit goed gedaan”. Dat is opmerkelijk want in mijn beleving zijn opmerkingen, tips en feedback wanneer ze letterlijk uit alle richtingen komen vooral goed voor de factuur. Van de softwareontwikkelaar wel te verstaan. Bovendien bewijst Apple keer op keer dat je een product minstens net zo goed in het geheim en volledig gesloten kunt ontwikkelen.

De vraag is nu of we in navolging van de overheid ook een “transitie” moet maken en ons intellectueel eigendom figuurlijk op straat moeten zetten? Wie durft te volgen? Het zou kunnen, waarom niet? Stel, een klant laat ons voor enkele duizenden euro’s een urenregistratie maken dat gekoppeld is aan een ERP systeem; wat als we dat daarna gratis weggeven door het open source te maken? Dat voelt onnozel, maar je wordt er zelf niet armer van, op eenzelfde manier dat je er zelf niet slechter van werd toen iemand op school bij je afkeek. En mocht iemand het project oppikken omdat hij of zij óók een urenregistratie zoekt voor hetzelfde ERP-systeem en verbetering aanbrengt, dan word je er wél beter van. Simpel gezegd: als we er niet slechter van worden door het te delen, dan kunnen we er in feite alleen maar beter van worden.

Zo hebben wij jaren geleden de mobiele apps voor onze urenfacturatie Tickney open source gemaakt, maar denk niet dat iedereen erop zit te wachten. Je kunt de Corona Melder-app van onze overheid ook zo downloaden, aanpassen en verspreiden. Ga je gang, hij heeft 23 miljoen gekost om te bouwen. Maar ja, wat moet je ermee, hè?

De Autoriteit Persoonsgegevens luidde eerder dit jaar de noodklok, want er is een explosieve toename aan hacks en datadiefstal. Maar liefst 30% in een jaar. Minimaal 1.200 Nederlandse servers zijn besmet door een Exchange-lek eerder deze maand en het gerucht gaat dat Acer momenteel door misbruik daarvan wordt afgeperst voor 50 miljoen dollar. Onze netwerken zijn zo lek als de Miljoenennota van Prinsjesdag. De vraag is: komt het nog goed? En hoe dan?

Voor een mogelijk antwoord kunnen we buiten de IT kijken, naar het verkeer. Laten we starten in Italië, waar ze rijden als maniaci. Eén vakantie stond ik daar in een file op een snelweg te wachten toen het geduld van de Italianen op was en de auto’s voor me achteruit de snelweg af begonnen te rijden. In Napels is het zelfs etiquette om je auto niet op de handrem te zetten, zodat hij aan de kant kan worden geduwd als een Italiaan zijn Fiat in een net te krappe parkeerplaats probeert te wringen. Toch vallen er weinig doden in vergelijking met de 39 duizend verkeersdoden en 151 duizend gewonden per jaar in India. De oorzaak is simpel: Italianen overtreden de regels, maar Indiërs kennen geen regels. Zij gaan met verkeersveiligheid om, zoals wij omgaan met onze digitale veiligheid: nogal nonchalant.

Een voorbeeld: vorige week werden er zonnepanelen geïnstalleerd op ons woonhuis. Op het einde van de dag keek ik het allemaal nog eens na en wat bleek: er was een nieuw WiFi netwerk actief met het standaard wachtwoord 12345678. Daarmee kon ik inloggen met de standaard inlognaam admin en wachtwoord admin. Daarna werd het wachtwoord van ons privé WiFi-netwerk zichtbaar. Ik wilde dit extra WiFi-signaal uitzetten maar dat bleek onmogelijk. Ik probeerde het wachtwoord te wijzigen maar ook dat bleek vast te staan. Gelukkig kon het probleem met een kruisschroevendraaier opgelost worden. Ik heb de WiFi-module er gewoon uit geschroefd.

“Wat is het risico?”, kun je denken. Nou, via zo’n lek kunnen criminelen een klein programma op je netwerk installeren; denk aan een een soort TeamViewer. Die toegang wordt dan verkocht aan de Willem Holleeders van cyberspace. Zij kopiëren al je bestanden en wanneer ze genoeg hebben, word je gechanteerd. Bij gemeente Hof van Twente rolde uit de printers: “Hello, need data back? Contact us fast.” Maak je geen Bitcoins over, dan worden je bestanden op internet gelekt of versleuteld. Of allebei.

Wat als dat je hele administratie is? Of al je email? Of je “wachtwoorden.xls”? Hoe groot is de imago-schade wanneer je je relaties moet inlichten dat alle orders, technische tekeningen, inkoopprijzen, salarisstroken en personeelsdossiers nu op internet staan of dat je bedrijfsvoering dagen plat ligt? Het gebeurt. Er is ook geen 100% bescherming tegen. En ttoch, als het gebeurt, betekent het mogelijk het einde van je bedrijf.

Een ander voorbeeld: van de basisschool van onze kinderen hebben we een scholen-app. Alle communicatie met de ouders gaat via die app. Wel zo veilig zeggen de makers. Toch kun je, na het installeren van die app, elk kind toevoegen. Het enige dat je moet weten is de geboortedatum en de laatste 4 cijfers van het BSN-nummer. Dat zijn nét die gegevens die je niet kunt wijzigen als ze in verkeerde handen vallen. Een BSN-nummer is geen wachtwoord.

Laatste voorbeeld: we weten allemaal dat phishing een groot probleem is. Je denk dat je inlogt bij je bank, maar ondertussen is het een namaak-site in Noord Korea. Wie heeft dan bedacht dat het slim is dat onze overheid zo’n 700 verschillende websites in de lucht houdt? Weet iemand op welke website je een afspraak kunt maken voor een Corona-test? Iedereen vult het in op Google, logt op het bovenste resultaat in met DigiD, en duimt dan dat het de goede site was. Dat is waanzin.

We nemen het niet zo nauw. Onbewust gedragen we ons een beetje alsof we in India rondrijden zonder airbags en met maar één werkende koplamp, zonder het besef dat een klapper op een tegenligger einde verhaal kan zijn.

Maar er is ook goed nieuws. Nederland behoort nu tot de meest verkeersveilige landen ter wereld. We rijden niet dronken naar huis, jagen niet meer met 80 km/u door de bebouwde kom en we stoppen keurig voor een rood verkeerslicht. Zelfs middernacht, als we de enige op een kruispunt zijn. Meestal. Dat kunnen we digitaal ook: wachtwoorden in een password manager, extra code om aan te melden bij je mail, voorzichtig omgaan met onbekende e-mails, kundigere leveranciers van scholen-apps en alle communicatie rondom één domeinnaam.

Maar waarschijnlijk is dat nog niet voldoende.

Dus ik heb eens zitten denken. Voor betere oplossingen moeten we kijken naar de technieken van MI6, agent 007 en Mission: Impossible. Wat je niet hebt, kan ook niet gestolen worden. “This message will self-destruct in 5 seconds”, zou dat niet gaaf zijn voor vertrouwelijke email? “Geachte klant, het wachtwoord is U43LaK4….5,4,3,2,1, BOOOOMMM!!”

Wordt het niet tijd dat we gedeeltes van het netwerk compleet afschermen van internet? De stekker eruit? Gewoon 2 computers op je bureau: een veilige en eentje om te mailen en internetten.

Het is een verleidelijke gedachte die wij zelf serieus overwegen, maar het nadeel daarvan is dat het niet erg praktisch is. Het is ook alsof je seks afzweert om een SOA te voorkomen. Het kan.

Bovendien behoud je de menselijke factor. In 2011 werd het Beverwijks bedrijf DigiNotar gehackt. Dit bedrijf beheerde beveiligingscertificaten voor, onder andere, de overheid. Hackers stuitte op de jackpot. Het maakte het voor ze mogelijk geldige nep-certificaten aan te maken. Dat is alsof asielzoekers naar hartenlust zelf paspoorten kunnen printen. Het mooiste van het verhaal is echter dit: de server bleek onbeschermd omdat werknemers hem met een netwerkkabeltje hadden verbonden met het kantoor. Ze deden dat omdat ze de afgeschermde ruimte waarin die server stond te koud vonden om in te werken.

Maar wacht nog even met het lostrekken van internet-kabels. Het grootste probleem is immers niet dat het niet veilig kán. Het probleem zijn voornamelijk incapabele beheerders, nonchalante gebruikers en onveilige zonnepanelen. Ironisch genoeg is de veiligste plek op internet waarschijnlijk... het internet zelf. De Cloud (vermijd Facebook).

Misschien noem jij het anders, maar ook jouw bedrijf is een automatiseringsbedrijf. Het maakt niet uit wat je doet, je zit toch de hele dag te programmeren. Je dacht een bank te zijn? Nee, je ontwikkelt financiële software. Je maakt metalen onderdelen? Nee, je programmeert CNC-machines. Kunstschilders zijn Photoshoppers, winkeliers runnen webshops, elektriciens programmeren domotica, beveiligers programmeren camera’s en autofabrikanten ontwikkelen zelfrijdende AI-systemen. Of sjoemelsoftware. En de rest van de tijd programmeren ze robots. Het is heel simpel: kom je ‘s avonds thuis met vuile handen? Nee? Dan zit je in de automatisering.

Vreemd genoeg geldt dat niet alleen voor werk, maar ook voor elke hobby. Ik besloot deze zomer een oude hobby - van 15 jaar geleden - bij de lokale radio op te pakken, maar moest me eerst helemaal verdiepen in de nieuwe studio. Die tegenwoordig feitelijk een softwareapplicatie is. Het enige dat ik nog herkende was de microfoon.

Hetzelfde zie ik thuis. Ons zoontje geniet nog echt van huttenbouwen, maar dan wel in Minecraft. Onze dochter zingt en danst graag, maar alleen op Tik Tok en mijn vrouw knipt en plakt graag in fotoalbums, maar dan in die digitale, van Albelli. Ze zijn allemaal programmeurs. En dus hebben mijn kinderen mij nog nooit gevraagd of ik hen kan helpen een spijker uit een plank te trekken, maar moet ik regelmatig komen opdraven om ergens een wachtwoord voor in te typen.

Dat is niet erg voor werk, maar het ontspant niet echt als hobby. Afgelopen zaterdag bij de radio bijvoorbeeld. Ik startte Sophie Ellis-Bextor’s plaatje Murder On The Dancefloor, toen er live in de uitzending een angstaanjagende foutmelding op het scherm verscheen. Niks reageerde nog. De muziek liep nog door, maar het klokje telde niet meer af. En niks wilde nog starten.

Vergelijk het hiermee: je rijdt 120 km/u op de A67 en ineens valt je hele dashboard uit. De snelheidsmeter, de toerenteller, de benzinemeter, de klok, de radio, alles. Je auto rijdt nog, maar schakelen of remmen is onmogelijk. Dat had ik dus.

Snel app-te ik een foto van de fout naar collega Thijs. Hij reageerde gelukkig snel: “start de applicatie opnieuw”, maar toen ik dat probeerde weigerde hij dat ook: “Applicatie kan niet worden beëindigd, omdat automatisering actief is”. Jakkes, dat klinkt als een terminator die op je afkomt en niet gestopt kan worden: “Must kill all people. Affirmative”.

Dit loopt niet goed af, leer mij computers kennen. Ik reageerde naar Thijs zo vlug als ik kon: “hij zegt dat dat niet kan”. En toen was de plaat afgelopen en had ik geen tijd meer voor Whatsapp. Daar was ik dan: alleen in de studio, na 15 jaar weggeweest te zijn geweest, live op de zender in een studio die nog compleet buitenaards aanvoelde en bovendien vastgelopen was.

Er is maar één ding dat ik nog kan doen, dacht ik. De hele computer herstarten. Maar ik had geen idee of dat überhaupt technisch wel kon.

Op hoop van zegen herstart ik Windows en zoek mijn agenda-berichtjes om de tijd vol te praten. “Zangeres Djaimy Veugelink is op maandag 26 oktober te gast in het SIRIS-radioprogramma VerzoekExpress van Piet en Willy Berkers”. Ondertussen worden de vier monitoren voor me zwart. “In Bibliotheek Someren kun je tot en met 5 december een themapresentatie bekijken over het klimaatbestendiger maken van onze leefomgeving”. Een computer opstarten duurt lang, maar... ik zie een startende Windows. “De Top100 Businessclub van De Ruchte in Someren gaat nogmaals de online Goede Doelen Bingo organiseren”. Ik zie dat ik het ga halen want de schermen geven weer beeld en Windows kan elk moment de radio-software gaan starten.

Niet dus. Ik kan er niet omheen, dat is onmiskenbaar een aanmeldscherm: hij vraagt het administrator-wachtwoord. Dat heb ik niet. Als laatste poging vraag ik of er iemand van de omroep luistert en mij het wachtwoord kan doorgeven (zit er toevallig een dokter in het zaal?).

Ondertussen vind ik nog een klein lijstje van jarige beroemdheden. “Maarten van Rossem is vandaag 77 geworden. Gefeliciteerd!” En dan is er geen uitstel meer mogelijk. Ik ben door mijn teksten heen en weet het ook niet meer. Ik zal mijn luisteraars in stilte moeten achterlaten.

Maar ik heb geluk. De muis op het scherm begint te bewegen en iemand logt voor me in, ik vermoed Thijs. Een paar tellen later begint het gitaartje uit The Cave van Mumford & Sons te tokkelen. Hij doet het weer! Het was niet Thijs, maar een andere collega, Anita. Zij zat kennelijk ook te luisteren en hielp me uit de brand.

De ironie ontgaat me niet. Ik zit de hele week in de automatisering en ga in het weekend ontspannen bij de lokale radio. En dan krijg je dit. De keerzijde van het feit dat kennelijk lokale omroepen ook al software zijn geworden. Maar gelukkig zijn het niet alleen werk en hobby’s, die digitaal zijn tegenwoordig. Ook de beschermengeltjes hebben nu TeamViewer.